Ἡ Σύναξις τοῦ τιμίου ἐνδόξου Προφήτου, Προδρόμου καὶ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου, 7 Ἰανουαρίου 2026, (Αριθμ. 62, 1)
Τὸ Μυστήριο τῆς Θείας Οἰκονομίας κατὰ τὰ Ἀναγνώσματα τῆς Κυριακῆς καί τινων ἑορτῶν
Δέσπω Ἀθ. Λιάλιου, Α.Π.Θ.
Α. 1. Η σημερινή εορτή είναι μία εν μέρει επανάληψη της εχθεσινής εορτής ως κατακλείδος, δηλαδή, των Θεοφανείων, όπως συμβαίνει και με άλλες εορτές που η δεύτερη ημέρα είναι η σύναξη του συμμαρτυρούντος προσώπου κατά την εορτή της κυριώνυμης ημέρας. Π.χ. τη δεύτερη ημέρα των Χριστουγέννων τιμάται Ἡ σύναξις τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου, ή τη δεύτερη ημέρα του Ευαγγελισμού τιμάται Ἡ σύναξις τοῦ Ἀρχιστρατήγου Γαβριήλ. Σ᾽ αυτό το πλαίσιο πέραν της επανάληψης των Καταβασιών: «Στείβει θαλάσσης...» και του Κανόνος των Θεοφανείων με τον Ειρμό της α´ Ωδής: «Βυθοῦ ἀνεκάλυψε πυθμένα...» αντί Τρισαγίου αυτονόητα ψάλλεται το «Ὅσοι εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθητε...».
2. α. Κατά το Τυπικὸν τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας ή Σύναξη τοῦ Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου γινόταν «ἐν τοῖς Σπαρακίου», ή Σφαρακίου, περιοχή βορειότερα της Παναγίας των Χαλκοπρατείων, μία περιοχή πολύ σημαντική εξ απόψεως στρατιωτικής και φύλαξης. Από το Συναξάριο (Synaxarium Costantinopolitanun), εξάλλου, πληροφορούμαστε ότι η τιμία χείρ του Προδρόμου μεταφέρθηκε από κάποιο διάκονο Ιώβ από την Αντιόχεια επί βασιλείας Κωνσταντίνου και Ρωμανού των Πορφυρογέννητων και ενώ ετίθετο προς προσκύνηση υπό των χριστιανών, μετά φυλασσόταν στο Παλάτι, «ἐν τοῖς βασιλείοις». Προφανώς είναι το καταπίστευμα που θησαυρίζεται στο Παλάτι Τοπ-Καπί στην Κωνσταντινούπολη και δεν είναι προσιτό στους επισκέπτες παρά μόνο με ειδική άδεια.
β. Πάντως στη λαϊκή αφήγηση καταγράφεται μία Παράδοση (Ν. Πολίτη, Παραδόσεις) περί τιμίας χειρός Αγίου, που ήταν εύπλαστη και ενώπιόν της παρείχετο η δικαιοσύνη στην Κωνσταντινούπολη, οπότε η χειρ εκινείτο αναλόγως της αληθούς ή ψευδούς μαρτυρίας του κάθε μάρτυρος. Ίσως αυτό συνδέεται με το καταγραφόμενο θαύμα που συνέβαινε στην Αντιόχεια, καθώς εκεί αντί του Τιμίου Σταυρού υψώνετο η χείρ του Προδρόμου και αναλόγως εκτεινόταν ή συστελλόταν.
Β. 1. Αποστολικό Ανάγνωσμα και Ευαγγελικό Ανάγνωσμα είναι ταυτόσημα ως μαρτυρία περί της παρουσίας του Προδρόμου ως Βαπτιστού του Χριστού, και συγχρόνως ως προς τη μετάβαση στο βάπτισμα υπό των Αποστόλων εν Αγίω Πνεύματι εν τη μαρτυρία Ιησού Χριστού.
2. Το Αποστολικό Ανάγνωσμα είναι ένα Ανάγνωσμα οραματικού χαρακτήρα, από τα πλέον συγκλονιστικά των Πράξεων των Αποστόλων, σε μία παραλληλία προς το δεύτερο κεφάλαιο των Πράξεων περί της ελεύσεως, επιφοιτήσεως, του Αγίου Πνεύματος στους Αποστόλους κατά την ημέρα της Πεντηκοστής, κατά την οποία ο Απόστολος Παύλος ήταν απών, ζώντας ακόμη ως «ζηλωτής». Ερχόμενος στην Έφεσο πλέον ως Απόστολος του Χριστού συναντά ισραηλίτες που είχαν λάβει το βάπτισμα του Ιωάννου, ακολουθεί το βάπτισμα στο όνομα του Κυρίου Ιησού Χριστού, η επίθεση των χειρών του Αποστόλου Παύλου επ᾽αυτών και η ακολουθείσασα φανέρωση των χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος, όπως γλωσσοφωνία και προφητεία, ένα γεγονός όμοιο με το γεγονός της Πεντηκοστής, ή της Εκκλησίας ως συμπαρεκτεινόμενης Πεντηκοστής. Επ᾽ αυτού μπορούμε να σημειώσουμε τρία στοιχεία: α) τη δύναμη της εκφοράς του ονόματος του Ιησού Χριστού, ως μονομελούς βαπτισματικής ομολογίας αλλά και ως ονόματος εν συνεχεία της νηπτικής πράξης της Εκκλησίας ως μονολόγιστης προσευχής, β) ο αριθμός των βαπτισθένων είναι δώδεκα, όπως και κατά την Πεντηκοστή με τους Δώδεκα Απόστολους, καθότι ήδη είχε συμπληρωθεί ο αριθμός δώδεκα με την κλήρωση του Απόστολου Ματθία, όπως καταγράφεται το γεγονός στο πρώτο κεφάλαιο των Πράξεων, και γ) το κήρυγμα στη συναγωγή περί της βασιλείας του Θεού, που αποδεικνύει πώς οι Απόστολοι στηρίχτηκαν στο θεσμό της συναγωγής για το άπλωμα του κηρύγματός τους προς τα έθνη.
Γ. 1. Το Ευαγγελικό Ανάγνωσμα αποτελεί προσωπική μαρτυρία του Ευαγγελιστή Ιωάννη, πράγμα που εξάγεται από τη συνέχεια της σημερινής ευαγγελικής περικοπής, η οποία διαβάζεται ως Ευαγγελικό Ανάγνωσμα στη μνήμη του Αποστόλου Ανδρέα, ο οποίος αποτελεί μαζί με τον Ευαγγελιστή Ιωάννη τη δυάδα[1] των μαθητών του Ιωάννου του Προδρόμου, που παρέχουν τη μαρτυρία του περί του Βαπτίσματος του Ιησού[2].
2. Ως προς το περιεχόμενο του Ευαγγελικού Αναγνώσματος πρέπει να υπογραμμισθούν τέσσερα τουλάχιστον σημεία: α) Η διατύπωση «οὗτός ἐστι περὶ οὗ ἐγὼ εἶπον· ὀπίσω μου ἔρχεται ἀνὴρ ὃς ἔμπροσθέν μου γέγονεν, ὅτι πρῶτός μου ἦν» είναι ομολογία περί της θεότητος του Χριστού, γιατί ως προς την ηλικία η γέννηση του Προδρόμου έγινε έξη μήνες νωρίτερα. Επιπλέον ο όρος πρώτος απηχεί το γεγονός της Αναστάσεως του Χριστού ως Πρωτοτόκου εκ νεκρών δι᾽ ημάς και διά την ημετέραν σωτηρίαν, β) η διά παραστάσεως περιγραφή της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος («ὡς»)[3], γ) η οραματική μαρτυρία του Προδρόμου περί του πέμψαντος αυτόν να βαπτίζει «ἐν ὕδατι», ως προετοιμασία του βαπτίσματος Ἁγίῳ Πνεύματι, και δ) περί του Χριστού ως Υιού του Θεού και βαπτίζοντος «ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ». Η τελευταία διατύπωση, που εν πρώτοις φαίνεται δυσνόητη, μπορεί να αποσαφηνισθεί με την ερμηνευτική πρόταση του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού ότι ο λουτήρας των Μαθητών στο Μυστικό Δείπνο συνιστά το βάπτισμα των Μαθητών.
Αποστολικό Ανάγνωσμα: Πράξ. ιθ´, 1-8: Ἐγένετο δὲ ἐν τῷ τὸν ᾿Απολλὼ εἶναι ἐν Κορίνθῳ Παῦλον διελθόντα τὰ ἀνωτερικὰ μέρη ἐλθεῖν εἰς ῎Εφεσον· καὶ εὑρὼν μαθητάς τινας 2 εἶπε πρὸς αὐτούς· εἰ Πνεῦμα ῞Αγιον ἐλάβετε πιστεύσαντες; οἱ δὲ εἶπον πρὸς αὐτόν· ἀλλ᾿ οὐδὲ εἰ Πνεῦμα ῞Αγιόν ἐστιν ἠκούσαμεν. 3 εἶπέ τε πρὸς αὐτούς· εἰς τί οὖν ἐβαπτίσθητε; οἱ δὲ εἶπον· εἰς τὸ ᾿Ιωάννου βάπτισμα. 4 εἶπε δὲ Παῦλος· ᾿Ιωάννης μὲν ἐβάπτισε βάπτισμα μετανοίας, τῷ λαῷ λέγων εἰς τὸν ἐρχόμενον μετ᾿ αὐτὸν ἵνα πιστεύσωσι, τοῦτ᾿ ἔστιν εἰς τὸν ᾿Ιησοῦν Χριστόν. 5 ἀκούσαντες δὲ ἐβαπτίσθησαν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου ᾿Ιησοῦ.6 καὶ ἐπιθέντος αὐτοῖς τοῦ Παύλου τὰς χεῖρας ἦλθε τὸ Πνεῦμα τὸ ῞Αγιον ἐπ᾿ αὐτούς, ἐλάλουν τε γλώσσαις καὶ προεφήτευον. 7 ἦσαν δὲ οἱ πάντες ἄνδρες ὡσεὶ δεκαδύο.8 Εἰσελθὼν δὲ εἰς τὴν συναγωγὴν ἐπαρρησιάζετο ἐπὶ μῆνας τρεῖς διαλεγόμενος καὶ πείθων τὰ περὶ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ».
Ευαγγελικό Ανάγνωσμα: Ἰω. α´, 29-34: «29 Τῇ ἐπαύριον βλέπει ὁ ᾿Ιωάννης τὸν ᾿Ιησοῦν ἐρχόμενον πρὸς αὐτὸν καὶ λέγει· ἴδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. 30 οὗτός ἐστι περὶ οὗ ἐγὼ εἶπον· ὀπίσω μου ἔρχεται ἀνὴρ ὃς ἔμπροσθέν μου γέγονεν, ὅτι πρῶτός μου ἦν. 31 κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτόν, ἀλλ᾽ ἵνα φανερωθῇ τῷ ᾿Ισραήλ, διὰ τοῦτο ἦλθον ἐγὼ ἐν τῷ ὕδατι βαπτίζων. 32 καὶ ἐμαρτύρησεν ᾿Ιωάννης λέγων ὅτι τεθέαμαι τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον ὡς περιστερὰν ἐξ οὐρανοῦ, καὶ ἔμεινεν ἐπ᾽ αὐτόν. 33 κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτόν, ἀλλ᾽ ὁ πέμψας με βαπτίζειν ἐν ὕδατι, ἐκεῖνός μοι εἶπεν· ἐφ᾽ ὃν ἂν ἴδῃς τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον καὶ μένον ἐπ᾽ αὐτόν, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ῾Αγίῳ. 34 κἀγὼ ἑώρακα καὶ μεμαρτύρηκα ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ υἱὸς τοῦ Θεοῦ».
[1]. Όπως λέγεται στο τρίτο Στιχηρό Προσόμοιο: «Ῥωσθεὶς θείᾳ χάριτι Χριστοῦ, Βαπτιστὰ καὶ Πρόδρομε, σὺ τόν Ἀμνὸν ἡμῖν ἔδειξας, τὸν κόσμου αἴροντα, ἁμαρτίας πάσας· καὶ αὐτῷ προσήρμοσας, δυάδα Μαθητῶν χαίρων σήμερον· ὃν καθικέτευε, δωρηθῆναι ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν, τὴν εἰρήνην, καὶ τὸ μέγα ἔλεος».
[2]. Ἰω. α´, 35-42: «35 Τῇ ἐπαύριον πάλιν εἱστήκει ὁ ᾿Ιωάννης καὶ ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ δύο, 36 καὶ ἐμβλέψας τῷ ᾿Ιησοῦ περιπατοῦντι λέγει· ἴδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ. 37 καὶ ἤκουσαν αὐτοῦ οἱ δύο μαθηταὶ λαλοῦντος, καὶ ἠκολούθησαν τῷ ᾿Ιησοῦ. 38 στραφεὶς δὲ ὁ ᾿Ιησοῦς καὶ θεασάμενος αὐτοὺς ἀκολουθοῦντας λέγει αὐτοῖς· 39 τί ζητεῖτε; οἱ δὲ εἶπον αὐτῷ· ραββί· ὃ λέγεται ἑρμηνευόμενον διδάσκαλε· ποῦ μένεις; 40 λέγει αὐτοῖς· ἔρχεσθε καὶ ἴδετε. ἦλθον οὖν καὶ εἶδον ποῦ μένει, καὶ παρ᾽ αὐτῷ ἔμειναν τὴν ἡμέραν ἐκείνην· ὥρα ἦν ὡς δεκάτη. 41 ἦν ᾿Ανδρέας ὁ ἀδελφὸς Σίμωνος Πέτρου εἷς ἐκ τῶν δύο τῶν ἀκουσάντων παρὰ ᾿Ιωάννου καὶ ἀκολουθησάντων αὐτῷ. 42 εὑρίσκει οὗτος πρῶτος τὸν ἀδελφὸν τὸν ἴδιον Σίμωνα καὶ λέγει αὐτῷ· εὑρήκαμεν τὸν Μεσσίαν· ὅ ἐστι μεθερμηνευόμενον Χριστός».
[3]. Μία από τις πλέον φιλόκαλες και νηπτικές ερμηνείες του γεγονότος του βαπτίσματος του Χριστού και της φανερώσεως της Αγίας Τριάδος δίδεται με το δεύτερο Στιχηρό Προσόμοιο: «Ὑψόθεν προσέβλεψας σοφέ, Ἰωάννη Πρόδρομε, Πατρὸς τὴν δόξαν τὴν ἄρρητον, Υἱὸν ἐν ὕδατι, καὶ τὸ Πνεῦμα εἶδες, ἐπελθὸν ὡς πέλειαν, καθαῖρον καὶ φωτίζον τὰ πέρατα· διὸ Τριάδος σε, μυστιπόλον ἀναμέλποντες, σοῦ τιμῶμεν, τὴν θείαν πανήγυριν».
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου