HELLENOPHONIA

 

ΚΥΡΙΑΚΗ Κ´, Μνήμη τοῦ Ἁγίου Ἀποστόλου καὶ Εὐαγγελιστοῦ Λουκᾶ, 18 Ὀκτωβρίου 2026, (Αριθμ. 47.1)

[ΣΗΜΕΙΩΜΑ]

 

Τὸ Μυστήριο τῆς Θείας Οἰκονομίας κατὰ τὰ Ἀναγνώσματα τῆς Κυριακῆς καί τινων ἑορτῶν

Δέσπω Ἀθ. Λιάλιου, Α.Π.Θ.

 

Α. 1. Κατά το Τυπικὸν τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας η σύναξη για τη μνήμη του Αγίου και πανεύφημου Αποστόλου Λουκά ετελείτο στο ναό των Αγίων Αποστόλων «τῶν μεγάλων, ἕωθεν ἀπὸ τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας τῆς λιτῆς ἀπερχομένης ἐν τῷ Φόρῳ, καὶ μετὰ τὰς συνήθεις ἐκεῖσε εὐχὰς παραγενομένης ἐν τῇ εἰρημένῃ συνάξει». Ἐν συνεχεία δίδεται η πληροφορία για το Αποστολικό και Ευαγγελικό Ανάγνωσμα ως έχει και στο σύγχρονο Τυπικό. Εξάλλου, κατά το Συναξάριο Κωνσταντινουπόλεως υπάρχει σύντομη καταγραφή του βίου του, η οποία έχει ως εξής: «Οὗτος ὑπῆρχεν ἀπὸ Ἀντιοχείας τῆς μεγάλης, ἰατρὸς τὴν τέχνην καὶ ἄκρος τὴν ζωγραφικὴν ἐπιστήμην. Ἀκούων δὲ περὶ τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις διατριβῆς τοῦ Χριστοῦ καὶ περὶ τῶν αὐτοῦ παραδόξων θαυμάτων, καταλιπὼν τὴν Ἀντιόχειαν ἐνεδήμησε τοῖς ἐν Ἱεροσολύμοις, καὶ γνήσιος μαθητὴς τοῦ Χριστοῦ ἐχρημάτισε. Μετὰ δὲ τὴν τοῦ Κυρίου ἀνάληψιν συνέκδημος καταστὰς τοῦ Παύλου, συνεγράψατο τὸ κατ᾽ αὐτὸν εὐαγγέλιον· ἔπειτα καὶ τὰς πράξεις τῶν ἀποστόλων. Ἐν ταῖς Θήβαις δὲ ταῖς ἑπταπύλαις τῆς Βοιωτίας ἀρχιερεὺς ὑπὸ τοῦ ἁγίου προχειρισθεὶς Πνεύματος, καὶ περὶ τὰ ὀγδοήκοντα ἐφθακὼς ἔτη, ἐν εἰρήνῃ τελειοῦται».

2. α. Με βάση τις Πράξεις των Αποστόλων, επίσης το συγκλονιστικό τέταρτο κεφάλαιο με το χαιρετισμό του Απόστολου Παύλου από την Επιστολή προς Κολοσσαείς, γραμμένη στο τέλος της πρώτης φυλάκης του Αποστόλου Παύλου στη Ρώμη, παρόντος του Ευαγγελιστή Λουκά, από το οποίο προέρχεται και το σημερινό Αποστολικό Ανάγνωσμα, το επίσης οραματικό εικοστό τέταρτο και τελευταίο κεφάλαιο του Κατά Λουκά Ευαγγελίου, έχουμε μία άμεση πρόσβαση για την πορεία των δύο προς τα έθνη, ό ένας Εβραίος με ελληνική παιδεία κι ο άλλος Έλληνας, μάλλον προσήλυτος.

β. Ο τρόπος με τον οποίο ο Ευαγγελιστής Λουκάς περιγράφει στο εικοστό τέταρτο κεφάλαιο τουΕυαγγελίου την εμφάνιση του Αναστάντος Χριστού την τρίτη ημέρα στους δύο φίλους που πορεύονταν προς Εμμαούς κατονομάζοντας μόνο τον Κλεόπα, αφήνοντας να εννοηθεί ότι ο άλλος ήταν ο ίδιος, αλλά και από το περιεχόμενο της συζητήσεως του Χριστού μαζί τους, εξάγεται ότι και ο Λουκάς έχει γνώση του μωσαϊκού νόμου και της προφητικής παράδοσης, γι᾽ αυτό προτείνεται η ερμηνεία ότι πρόκειται περί προσηλύτου. Γι᾽ αυτό οι στίχοι του Συναξαρίου της ημέρας πρέπει να θεωρούνται ακριβείς: «Εἰς Ἐμμαοὺς βλέπειν σε κἂν πρὶν εἰργόμην,/ (Λουκᾶς λέγει), "τρανῶς σε νῦν Χριστὲ βλέπω"./ Ὀγδοάτῃ δεκάτῃ πέρατος βίου ἔμμορε Λουκᾶς».

γ. Ο εορτασμός του Αποστόλου Λουκά στο ναό των Αγίων Αποστόλων δικαιολογείται από το γεγονός ότι εκεί είχε μεταφερθεί από τη Θήβα το λείψανο του Αγίου περίπου την ίδια εποχή που είχε μεταφερθεί και το λείψανο του Αγίου Ανδρέα από την Πάτρα το 357 επί Κωνστάντιου Β´. Σημειωτέον ότι μετά από πολλές περιπέτειες τα λείψανα του Αγίου κατέληξαν στην Πάδοβα και ένα τμήμα τους επαναπατρίστηκε στη Θήβα με τις ενέργειες του νυν Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου κατά τη θητεία του ως Θηβών. Περί της υπάρξεως του λειψάνου-σκηνώματος του Αγίου στο ναό των Αγίων Αποστόλων μας πληροφορεί το Κοντάκιον του Αγίου με τον οἶκο του: «Ὡς ἰατρὸς καὶ μαθητὴς Λουκᾶ ἠγαπημένος, μυστικῇ χειρουργίᾳ τὰ πάθη τῆς ψυχῆς μου, καὶ τὰ τοῦ σώματος ὁμοῦ ἴασαι, καὶ δὸς μοι κατὰ πάντα εὐεκτεῖν, καὶ σοῦ τὴν παναοίδιμον γηθόμενος γεραίρειν πανήγυριν, ὄμβροις τε δακρύων, ἀντὶ μύρων τὸ σεπτόν σου καὶ πάντιμον σῶμα καταβρέχειν· ὡς στήλη γὰρ ζωῆς ἐγγεγραμμένη τῷ ναῷ τῷ θαυμαστῷ τῶν Ἀποστόλων πᾶσιν ἐκφώνει, καθάπερ καὶ σὺ τὸ πρῶτον, τὸ θεῖον γράψας, Χριστοῦ Εὐαγγέλιον».

δ. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν η μαρτυρία και οι καταγραφές του Αγ. Γρηγορίου του Θεολόγου επισημαίνων ιδιαιτέρως ότι ο Ευαγγελιστής Λουκάς κήρυξε στην Αχαΐα ομιλών για τους εκ της περιτομής και τα έθνη, πάντα, όμως, σε μία ατμόσφαιρα φωτοείδειας όλες οι καταγραφές του και όχι μόνο η ακόλουθη: «Οἱ ἀπόστολοι δὲ, οὐ ξένοι τῶν πολλῶν ἐθνῶν τε καὶ πόλεων, εἰς ἃς ἐμερίσθησαν, ἵνα πανταχοῦ δράμῃ τὸ Εὐαγγέλιον, ἵνα μηδὲν ἀλαμπὲς ᾖ τοῦ τρισσοῦ φωτός, καὶ τῆς ἀληθείας ἀφώτιστον, ὥστε καὶ τοῖς ἐν σκότῳ καὶ σκιᾷ θανάτου καθημένοις λυθῆναι τὴν νύκτα τῆς ἀγνωσίας; Ἵν᾿ ἡμεῖς μέν, φησὶν, εἰς τὰ ἔθνη, αὐτοὶ δὲ εἰς τὴν περιτομήν, ἤκουσας Παύλου λέγοντος, Ἔστω Πέτρου ἡ Ἰουδαία· τί Παύλῳ κοινὸν πρὸς τὰ ἔθνη, Λουκᾷ πρὸς Ἀχαΐαν, Ἀνδρέᾳ πρὸς τὴν Ἤπειρον, Ἰωάννῃ πρὸς Ἔφεσον, Θωμᾷ πρὸς Ἰνδικήν, Μάρκῳ πρὸς Ἰταλίαν;».

ε. Τη φιλόκαλη και φωτοειδή ατμόσφαιρα της εικονόφιλης περιόδου του όγδοου αιώνα αντικατοπτρίζει η υμνολογία της εορτής του Αγίου Λουκά, τόσο ως προς τα Προσόμοια Στιχηρά, τα Ιδιόμελα, τα Δοξαστικά, τα Θεοτοκία, και ως εκ τούτου τα περισσότερα ποιήματα του Ανατολίου του Στουδίτη και όχι του Αγίου Ανατολίου του Πατριάρχη, όσο και ως προς τον Κανόνα, ποίημα του αξεπέραστου υμνογράφου Οσίου Θεοφάνους του Γραπτού, που θυμίζουν, πάντως, όλα την φιλόκαλη και φωτοειδή νηπτική εκφορά των Λόγων του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου.

στ. Εντύπωση προκαλείται από τα τρία Προφητικά Αναγνώσματα, τα οποία προέρχονται όλα από τις Επιστολές του Αποστόλου Πέτρου. Μία εξήγηση, ίσως, προέρχεται από το γεγονός της συμπτώσεως της ταυτόχρονης μεταφοράς στην Κωνσταντινούπολη του σκηνώματος των δύο Αγίων Ανδρέα και Λουκά, ή η επιλογή έγινε σ᾽ αυτήν την πρώιμη περίοδο υπό τη σημασία που υπήρχε στη διάκριση: εκ περιτομής- έθνη.

 

Β. Περισσότερο βιογραφικά ως προς τον Ευαγγελιστή Λουκά πρέπει να εκληφθεί το Αποστολικό και Ευαγγελικό Ανάγνωσμα με μόνη παρατήρηση ότι, όταν ομιλεί ο Χριστός περί νηπίων, ομιλεί περί αγαθών εν τη καρδία ανθρώπων και όχι περί ηλιθίων, ως εκλαμβάνουν αυτούς οι κατεχόμενοι υπό αντίθεων πνευμάτων χειραγωγοί και όλα τα ενεργειακά παράσιτα.

 

Αποστολικό Ανάγνωσμα: Τοῦ Εὐαγγελιστοῦ, Κολοσ. δ´, 5-11, 14-18: «5 ᾿Εν σοφίᾳ περιπατεῖτε πρὸς τοὺς ἔξω, τὸν καιρὸν ἐξαγοραζόμενοι. 6 ὁ λόγος ὑμῶν πάντοτε ἐν χάριτι, ἅλατι ἠρτυμένος, εἰδέναι πῶς δεῖ ὑμᾶς ἑνὶ ἑκάστῳ ἀποκρίνεσθαι. 7 Τὰ κατ᾽ ἐμὲ πάντα γνωρίσει ὑμῖν Τυχικὸς ὁ ἀγαπητὸς ἀδελφὸς καὶ πιστὸς διάκονος καὶ σύνδουλος ἐν Κυρίῳ, 8 ὃν ἔπεμψα πρὸς ὑμᾶς εἰς αὐτὸ τοῦτο, ἵνα γνῷ τὰ περὶ ὑμῶν καὶ παρακαλέσῃ τὰς καρδίας ὑμῶν, 9 σὺν ᾿Ονησίμῳ τῷ πιστῷ καὶ ἀγαπητῷ ἀδελφῷ, ὅς ἐστιν ἐξ ὑμῶν· πάντα ὑμῖν γνωριοῦσι τὰ ᾧδε. 10 ᾿Ασπάζεται ὑμᾶς ᾿Αρίσταρχος ὁ συναιχμάλωτός μου, καὶ Μᾶρκος ὁ ἀνεψιὸς Βαρνάβα, – περὶ οὗ ἐλάβετε ἐντολάς· ἐὰν ἔλθῃ πρὸς ὑμᾶς, δέξασθε αὐτόν, – 11 καὶ ᾿Ιησοῦς ὁ λεγόμενος ᾿Ιοῦστος, οἱ ὄντες ἐκ περιτομῆς, οὗτοι μόνοι συνεργοὶ εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ, οἵτινες ἐγενήθησάν μοι παρηγορία. 14ἀσπάζεται ὑμᾶς Λουκᾶς ὁ ἰατρὸς ὁ ἀγαπητὸς καὶ Δημᾶς. 15 ἀσπάσασθε τοὺς ἐν Λαοδικείᾳ ἀδελφοὺς καὶ Νυμφᾶν καὶ τὴν κατ᾽ οἶκον αὐτοῦ ἐκκλησίαν· 16 καὶ ὅταν ἀναγνωσθῇ παρ᾽ ὑμῖν ἡ ἐπιστολή, ποιήσατε ἵνα καὶ ἐν τῇ Λαοδικέων ἐκκλησίᾳ ἀναγνωσθῇ, καὶ τὴν ἐκ Λαοδικείας ἵνα καὶ ὑμεῖς ἀναγνῶτε. 17 καὶ εἴπατε ᾿Αρχίππῳ· βλέπε τὴν διακονίαν ἣν παρέλαβες ἐν Κυρίῳ, ἵνα αὐτὴν πληροῖς. 18 ῾Ο ἀσπασμὸς τῇ ἐμῇ χειρὶ Παύλου.μνημονεύετέ μου τῶν δεσμῶν. ῾Η χάρις μεθ᾽ ὑμῶν· ἀμήν».

 

Ευαγγελικό Ανάγνωσμα: Τοῦ Εὐαγγελιστοῦ, Λουκ., ι´, 16-21: «16 ῾Ο ἀκούων ὑμῶν ἐμοῦ ἀκούει, καὶ ὁ ἀθετῶν ὑμᾶς ἐμὲ ἀθετεῖ· ὁ δὲ ἐμὲ ἀθετῶν ἀθετεῖ τὸν ἀποστείλαντά με. 17 ῾Υπέστρεψαν δὲ οἱ ἑβδομήκοντα μετὰ χαρᾶς λέγοντες· Κύριε, καὶ τὰ δαιμόνια ὑποτάσσεται ἡμῖν ἐν τῷ ὀνόματί σου. 18 Εἶπε δὲ αὐτοῖς· ἐθεώρουν τὸν σατανᾶν ὡς ἀστραπὴν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ πεσόντα. 19 ἰδοὺ δίδωμι ὑμῖν τὴν ἐξουσίαν τοῦ πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ, καὶ οὐδὲν ὑμᾶς οὐ μὴ ἀδικήσῃ. 20 πλὴν ἐν τούτῳ μὴ χαίρετε, ὅτι τὰ πνεύματα ὑμῖν ὑποτάσσεται· χαίρετε δὲ ὅτι τὰ ὀνόματα ὑμῶν ἐγράφη ἐν τοῖς οὐρανοῖς. 21 ᾿Εν αὐτῇ τῇ ὥρᾳ ἠγαλλιάσατο τῷ πνεύματι ὁ ᾿Ιησοῦς καὶ εἶπεν· ἐξομολογοῦμαί σοι, πάτερ, κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὅτι ἀπέκρυψας ταῦτα ἀπὸ σοφῶν καὶ συνετῶν, καὶ ἀπεκάλυψας αὐτὰ νηπίοις· ναί, ὁ πατήρ, ὅτι οὕτως ἐγένετο εὐδοκία ἔμπροσθέν σου».