ΦΙΛΟΚΑΛΙΚΗ ΔΟΓΜΑΤΙΚΗ (Β–B), (ΚΕΕΠ/ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ  Β´ 2006/2007), 2026

Δέσπω Αθ. Λιάλιου

(ΜΕΡΟΣ Β´)

 

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΡΕΥΝΩΝ

(Δίκτυο Αριστείας) Κειμενικής και Ερμηνευτικής Εκκλησιαστικής Παραδόσεως (ΚΕΕΠ)

 

Α. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ Ή ΟΜΑΔΑΣ ΠΟΥ ΘΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΕΙ ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ ΔΙΚΤΥΟΥ

Ονοματεπώνυμο Επιστημονικού Υπευθύνου εργαστηρίου ή ομάδας: ΔΕΣΠΩ ΑΘ. ΛΙΑΛΙΟΥ

Ακαδημαϊκή Ιδιότητα: Καθηγήτρια

Τμήμα: Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας

Ονομασία Εργαστηρίου ή ομάδας: (Δίκτυο) Κειμενικής και Ερμηνευτικής Εκκλησιαστικής Παραδόσεως (ΚΕΕΠ)

 

1. Ερευνητική δραστηριότητα

1. Recherches et d’ Études Dogmatiques et Oecumeniques.

2. Εικονογραφικά προγράμματα σε χριστιανικούς ναούς της Θεσσαλονίκης (9^ος -15^ος αι.).

3. Τεκμηρίωση, ψηφιοποίηση και ανάδειξη του ορθόδοξου πολιτισμού.

4. Έκδοση των απάντων του Αγίου Αθανασίου του Παρίου.

5. Έκδοση των έργων του Αγίου Νεοφύτου του Εγκλείστου.

2. Δραστηριότητα Παροχής επιστημονικών υπηρεσιών

1. GR.E.DO (Groupe de Recherches et d’ Études Dogmatiques et Oecumeniques (Καθολική και Προτεσταντική Σχολή Στρασβούργου = ερευνητική συνερ­γασία και παραγωγή υλικού στις πηγές των εκκλησιών). 

2. Institut Orthodox de Saint Jean de Theologien – Bruxelles = ερευνητική συ­νεργασία και παραγωγή υλικού στις πατερικές σπουδές.

3. Κέντρο Τεκμηρίωσης Ορθοδόξου Πολιτισμού Ι.Μ. Θεσσαλονίκης (επιστ. υπευθ. δρ. π. Γρηγόριος Σταμκόπουλος) = επιμέλεια κειμενικού υλικού προς ψηφιοποίηση.

4. Ορθόδοξο Ίδρυμα Παιδείας και Πολιτισμού Ι.Μ. Θεσσαλονίκης (Γενικός Διευθυντής δρ. π. Γρηγόριος Σταμκόπουλος) = δεδομένα ηλεκτρονικών υ­πηρεσιών τεκμηρίωσης και ψηφιοποίησης.

5. Ιερό Προσκύνημα Παναγίας Εκατονταπυλιανής Πάρου = έκδοση κειμέ­νων.

6. Αγιορειτική Εστία = Έκδοση επιστημονικών μελετών για το Άγιο Όρος.

7. Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών = Τράπεζα (data – base) δεδομένων για την αγιολογία της Παλαιολόγειας περιόδου.   

 

3. Διεθνής – Ευρωπαϊκή συνεργασία

1. GR.E.DO Strassbourg – Faculté de la Theologie Katholique et Protestantique.

2. ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ.

3. Κύπρος, Ιερά Μονή Κύκκου.

4. Βιωσιμότητα

Διεύρυνση της ερευνητικής ομάδας προς ομοειδείς άλλων Σχολών του ΑΠΘ, άλλων ΑΕΙ ή Ερευντικών Κέντρων  της Ελλάδος και του Εξωτερικού.

5. Εσωτερική συνεργασία

Τμήματα Φιλολογίας, Ιστορίας – Αρχαιολογίας, Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών με συναφείς ερευνητικές δραστηριότητες επί των πηγών, κειμένων και εκ­δόσεων αυτών.

 

Β. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΡΑΣΗΣ

Πλήρης Ονομασία Θεματικού Δικτύου: 

(Δίκτυο) Κειμενικής και Ερμηνευτικής Εκκλησιαστικής Παραδόσεως 

Ακρωνύμιο: ΚΕΕΠ

Θεματικός Άξονας Δικτύου: Κοινωνικοοικονομικές και Ανθρωπιστικές  

                                                            Επιστήμες

Θεματική περιοχή Δικτύου: Η5 Θρησκεία

Περιγραφή του κύριου επιστημονικού αντικειμένου, στο οποίο δραστη­ριοποιείται το δίκτυο: 

1. Έντυπη κριτική έκδοση κειμένων, τεκμηρίωση και ψηφιοποίηση κειμένων της εκκλησιαστικής παραδόσεως 5^ου – 19^ου αι.

2. Έρευνα της κοινής εκκλησιαστικής παραδόσεως Ορθοδοξίας – Ρωμαιοκα­θολικισμού – Προτεσταντισμού με αφετηρία Αγία Γραφή, Πατέρες και Συ­νοδικά κείμενα.

3. Συλλογή θρησκειολογικών κειμένων με βάση την ιστορική ενότητα του Χριστιανισμού.

4. Κωδικοποίηση μεθοδολογικών και ερμηνευτικών αρχών της εκκλησιαστι­κής παραδόσεως (Αγία Γραφή, Πατέρες και Εκκλησιαστικοί Συγγραφείς, αγιολογικά και υμνολογικά κείμενα, κείμενα βυζαντινής Φιλοσοφίας και Ιστορίας, θρησκειολογικά κείμενα, λειτουργικά και μουσικολογικά.

                                                                                                                                      

 

Γ. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΔΙΚΤΥΟΥ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 

ΕΡΓΑΣΙΩΝ

1. Δραστηριότητες δικτύου σε χρονικό διάστημα ενός έτους.

Οργάνωση δύο συναντήσεων των μελών με συνεργαζόμενους ερευνητές στη Θεσσαλονίκη και στο Στρασβούργο. Διοργάνωση ημερίδας στο ΑΠΘ για την ενημέρωση της επιστημονικής κοινότητας σχετικά με το πλαίσιο έ­ρευνας του δικτύου. Έκδοση ενημερωτικού υλικού. Προβολή μέσω ιστοσελίδας των δραστηριοτήτων του Δικτύου. Έκδοση CD με το προϊόν της έρευνας επί των κειμένων, εντύπων και ψηφιοποιημένων.  

2. Φορείς χρηματοδότησης έργων ή επιστημονικών υπηρεσιών, στους οποίους θα απευθυνθεί το δίκτυο.

Ι. α. Ορθόδοξο Ίδρυμα Παιδείας και Πολιτισμού

β. Κέντρο Τεκμηρίωσης Πολιτισμού

γ. Ιερό Προσκύνημα Εκατονταπυλιανής Πάρου

δ.  Μορφωτικό Ίδρυμα Ι.Μ. Κύκκου Κύπρου

ΙΙ. Διάθεση ψηφιοποιημένου υλικού στους ερευνητές και σε πολιτιστι­κούς φορείς εσωτερικού και εξωτερικού.

3. Προτεινόμενοι τρόποι επικοινωνίας του δικτύου με φορείς χρηματοδότησης.

Έντυποι και ηλεκτρονικοί

4. Προσκλήσεις συνεργασίας που έλαβαν τα μέλη του δικτύου από άλλους φορείς του εσωτερικού ή εξωτερικού.

1.    GR.E.DO (Strassbourg) Faculté de la Theologie Katholique et Protestan­ti­que

2.    Institut Orthodox de Saint Jean de Theologien – Bruxelles 

3.    Ορθόδοξο Ινστιτούτο Μονάχου

4.    Akademie de Copenhagen (καθ. Ch. Thodberg)

5.    Université Katholique de Louvain (καθ. Ch. Hannik)

6.    Θεολογική Σχολή Holy Cross – Boston, USA

7.    Institute of Sacred Music of Yale University USA

8.    Centre des études Byzantines et Neoelleniques – École des Hautes Études en Sciences Sociales

9.    Θεολογική Σχολή Βελιγραδίου (καθ. Nenant Miloseviç)

10. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Θεολογίας (καθ. Κων. Σκουτέρης)

11. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα Φιλολογίας (καθ. επικ. καθ. Διον. Καλαμάκης)

12. Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Τμήμα Φιλολογίας (καθ. Δημ. Ράγιος∙ αν. καθ. Ελένη Χουλιαρά∙ επικ. καθ. Στεφ. Ευθυμιάδης)

13. Πανεπιστήμιο Πατρών, Τμήμα Φιλολογίας (επικ. καθ. Θεοδ.  Αντωνο­πούλου)

14. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Τμήμα Φιλολογίας (καθ. Δημ. Νικήτας)

15. Αθήνα, Ε.Ι.Ε, Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών

16. Θεσσαλονίκη, Ιερά Μονή Βλατάδων (καθηγούμενος ομοτ. καθ. Παντε­λεήμων Ροδόπουλος)

17. Ιερά Μητρόπολη Γερμανίας (Μητροπολίτης Αυγουστίνος)

18. Ιερά Μητρόπολη Γαλλίας (Μητροπολίτης Εμμανουήλ)

5. Ερευνητική δραστηριότητα του δικτύου ή των μελών του έως σήμε­ρα (έργα και υπηρεσίες).

Συνημμένα Βιογραφικά μελών του Δικτύου, όπου καταγράφεται πλήρως η ερευνητική τους δραστηριότητα.

 

 

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΕΥΜΗΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΕΕΠ:

To KEEΠ ως ιδέα προήλθε από την Ημερίδα του συνεδρίου για τα 1700 χρόνια από το μαρτύριο του Αγίου Δημητρίου (15.12.2005). Στο συνέδριο αυτό πήραν μέρος μέλη ΔΕΠ από την Θεολογική και τη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ, και προέκυψε η ανάγκη για συνένωση των ερευνητικών δυνάμεων για τη μελέτη του κειμενικού πλούτου των αγίων της Θεσσαλονίκης. Αυτές οι πρώτες ερευνητικές ομάδες επικέντρωσαν την προσοχή τους στην ανάδειξη της γραμματείας του Αγίου Δημητρίου και του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, αφήνοντας να ωριμάσει η ιδέα για το πρόσωπο και την παρουσία του Αποστόλου Παύλου στη Θεσσαλονίκη. Συγχρόνως την ίδια εποχή στην Επιτροπή Ερευνών του ΑΠΘ δόθηκε το έναυσμα για τη συνεργασία ερευνητικών ομάδων, ώστε να συγκροτηθούν Δίκτυα έρευνας και αριστείας. Η προκήρυξη για τη συγκρότηση των Θεματικών Δικτύων Έρευνας απασχόλησε το ΑΠΘ τη διετία 2006-2007. Μετά από αξιολόγηση των προτάσεων η πρόταση για την ίδρυση του ΚΕΕΠ αξιολογήθηκε μέσα από διαδικασίες της Επιτροπής Ερευνών κι εγκρίθηκε ως Δίκτυο Αριστείας μεταξύ των 48 δικτύων του ΑΠΘ βάζοντας ως πρώτη δράση τη μελέτη της γραμματείας του Αγίου Δημητρίου. Το Δίκτυο λειτουργεί ως οργανωμένη ερευνητική ομάδα δεκατριών Καθηγητών και Λεκτόρων του Τμήματος, που συνεργάζεται από το 2007 με Καθηγητές και Λέκτορες του Τμήματος Θεολογίας, του Tμήματος Φιλολογίας και του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ. και συναδέλφους διαφόρων Ερευνητικών Κέντρων του εσωτερικού και του εξωτερικού. Σε μόνιμη βάση οργανώνει δύο ημερίδες κατ’ έτος, για την έρευνα της γραμματείας των Αγίων Δημητρίου και Γρηγορίου του Παλαμά. Το 2012 ιδρύθηκε από τη Σύγκλητο του Α.Π.Θ. με πρόταση του Τμήματος και του Δικτύου ΚΕΕΠ το Κέντρο Αγίου Δημητρίου και Αγίου Γρηγορίου Παλαμά κι από την άνοιξη του 2013 το Κέντρο Αποστόλου Παύλου.

Επιστημονική Υπεύθυνη του Ερευνητικού Προγράμματος- Δικτύου Αριστείας ΚΕΕΠ (2006) και των αποτελεσμάτων του με τη δημιουργία των δύο Κέντρων είναι η Καθηγήτρια Δέσπω Αθ. Λιάλιου.

 

Κυριακὴ Γ´ τῶν Νηστειῶν,

Προσκύνησις τοῦ Τιμίου καὶ Ζωοποιοῦ Σταυροῦ, 15 Μαρτίου 2026, (31/3/2019), (Αριθμ. 9Ν1)

 

Τὸ Μυστήριο τῆς Θείας Οἰκονομίας κατὰ τὰ Ἀναγνώσματα τῆς Κυριακῆς καί τινων ἑορτῶν

Δέσπω Ἀθ. Λιάλιου, Α.Π.Θ.

 

Α. 1. Η Γ´ Κυριακή των Νηστειών, εορτή της Σταυροπροσκυνήσεως, συνηρτάτο με την εορτή της Μεταμορφώσεως που, προφανώς, προηγείτο, εάν, μάλιστα, ληφθεί υπόψιν ότι τα Αναγνώσματα της περιόδου προήρχοντο κατά σειρά από το Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο. Η μεταφορά της εορτής της Μεταμορφώσεως και ο ακολουθών εορτασμός της Υψώσεως του Σταυρού με το συνεορτασμό της μνήμης της ΣΤ´ Οικουμενικής Συνόδου πιθανόν συνδέεται και με την εν συνεχεία Ακολουθία των Αγίων Πατέρων της Ζ´ Οικουμενικής Συνόδου κατά Κυριακή μεταξύ 11-17 Οκτωβρίου, η οποία συνεορτάσθηκε και πάλι με την Α´ Κυριακή των Νηστειών, ήτοι της Ορθοδοξίας και της Αναστηλώσεως των Αγίων Εικόνων. Ως έχει ήδη σημειωθεί η εορτή της Υψώσεως και της Σταυροπροσκυνήσεως έχουν κοινό θεολογικό περιεχόμενο, με το αυτό Κάθισμα[1], Απολυτίκιο και την αυτήν στιχολογία από τους Ψαλμούς, ενώ και τα Στιχηρά, χωρίς να ταυτίζονται λεκτικά αποδίδουν το ίδιο περιεχόμενο, με τον Κανόνα κατά τη Σταυροπροσκύνηση να έχει προδηλωτικό προς τα Άγια Πάθη και την Ανάσταση χαρακτήρα, ως Κανών του Τριωδίου. Επιπλέον, οι Καταβασίες των δύο εορτών μένουν στην προτυπική ακρίβεια των Βιβλικών Ωδών με την η´ Ωδή κατά τη Σταυροπροσκύνηση να αναφέρεται μόνο στον Προφήτη Δανιήλ («Χεῖρας ἐν τῷ λάκκῳ βληθεὶς τῶν λεόντων ποτὲ ὁ μέγας ἐν Προφήταις σταυροειδῶς ἐκπετάσας Δανιὴλ ἀβλαβὴς ἐκ τῆς τούτων καταβρώσεως σέσωσται, εὐλογῶν Χριστὸν τὸν Θεὸν εἰς τοὺς αἰῶνας», ἦχος α´), τον τελευταίο Προφήτη της Παλαιάς Διαθήκης και όχι στον Ύμνο των Τριών Παίδων εν Καμίνω, Προφητικό ύμνο και τύπο της Αγίας Τριάδος[2], ως συνήθως, όπως και στις Καταβασίες της Υψώσεως «Σταυρὸν χαράξας Μωσῆς». Οι Καταβασίες της Σταυροπροσκυνήσεως, «Ὁ θειότατος προετύπωσε πάλαι Μωσῆς», συνέχονται όλες υπό τον τύπο του Σταυρού, καθότι εντάσσονται στο εκδιπλούμενο Μυστήριο της ένσαρκης Θείας Οικονομίας του Λόγου κατά την περίοδο του Τριωδίου και προδηλούμενο διά των Παθών και της Σταυρικής Θυσίας του.

2. α. Ο προδηλωτικός και προχειριστικός χαρακτήρας της εορτής της Σταυροπροσκυνήσεως εν τη πορεία προς τα Άγια Πάθη και την Ανάσταση τονίζεται με τον Κανόνα και το Συναξάριο της ημέρας: «Τὸν Σταυρὸν γῆ σύμπασα προσκυνησάτω, δι᾽ οὗ περ ἔγνωκέ σε προσκυνεῖν, Λόγε/. Τῇ αὐτοῦ δυνάμει, Χριστὲ ὁ Θεός, καὶ ἡμᾶς τῶν τοῦ πονηροῦ διαφύλαξον ἐπηρειῶν, καὶ τὰ θεῖά σου Πάθη, καὶ τὴν ζωηφόρον Ἀνάστασιν προσκυνῆσαι ἀξίωσον, τὸ τεσσαρακονθήμερον εὐμαρῶς διανύσαντας στάδιον, καὶ ἐλέησον ἡμᾶς ὡς μόνος ἀγαθὸς καὶ φιλάνθρωπος». Προδηλωτικά και άκρως εξαγγελτικά των Αγίων Παθών, του Μυστικού Δείπνου και της Αναστάσεως είναι τα τροπάρια α´, β´, δ´ της δ´ Ωδής, ἦχος α´, στα πατήματα της Βιβλικής, δηλαδή, Ωδής του Προφήτη Αββακούμ: «Ἰδοὺ ἀνέστη ὁ Χριστός, ταῖς Μυροφόροις Γυναιξίν, Ἄγγελος φησὶ μὴ θρηνεῖτε πορευθεῖσαι εἴπατε, τοῖς Ἀποστόλοις· Χαίρετε, σήμερον σωτηρία τῷ Κόσμῳ, ἡ τυραννίς τοῦ ἐχθροῦ, θανάτῳ λέλυται», «Τοῦ ζωηφόρου σου Σταυροῦ, τὴν προσκυνήσιμον χαρὰν σήμερον Χριστὲ ὑπαντῶντες προπομπὴν ποιούμεθα τοῦ παναγίου Πάθους σου, εἰς σωτηρίαν τοῦ Κόσμου, ἐναπειργάσω Σωτήρ, ὡς παντοδύναμος», «Τί σοι προσάξωμεν Χριστέ; ὅτι τὸν τίμιον Σταυρὸν δέδωκας ἡμῖν προσκυνῆσαι ἐν ᾧ τὸ πανάγιον κατεκενώθη Αἷμά σου· ᾧ καὶ ἡ Σάρξ σου ἥλοις ἐπάγη, ὃν ἀσπαζόμενοι νῦν, εὐχαριστοῦμέν σοι».

β. Όπως έχει ήδη επισημανθεί η εορτή της Σταυροπροσκυνήσεως εντάσσεται στην εόρτια έκφανση του Μυστηρίου της ένσαρκης Θείας Οικονομίας του Λόγου του Θεού Πατρός, όπως ομολογείται στο Σύμβολο της Πίστεως με τα άρθρα τα αναφερόμενα στο Χριστό και έχει ερμηνευθεί με τις Οικουμενικές Συνόδους Γ´- Ζ´, παραπέμποντας ευθέως στη βαπτισματική πίστη, που είναι, εξάλλου, το υπόβαθρο του Συμβόλου της Πίστεως. Γι᾽ αυτό ο Κανόνας του Τριωδίου, παράλληλα με την προβολή του Τιμίου Σταυρού δομείται με την ομολογία του Τριαδικού Θεού. Έτσι, στο Δόξα... τα τροπάρια του Κανόνα είναι όλα Αγιοτριαδικά, βασιζόμενα κυρίως στις ερμηνευτικές προτάσεις των Αγίων Πατέρων των Α´ και Β´ Οικουμενικών Συνόδων και ιδίως των Αγίων Αθανασίου και Γρηγορίου του Θεολόγου, κλείνοντας στην θ´ Ωδή με τη διασαφήνηση ότι η Βασιλεία είναι κοινή δύναμη και ενέργεια της Αγίας Τριάδος, αναιρώντας κάθε είδος τριθεΐας: Κανών α´, Ὠδὴ α´, ἦχος α´, στο Δόξα...: «Τριὰς τοῖς χαρακτῆρσιν, ὦ Μονὰς τῇ μορφῇ, Πάτερ, Υἱὲ καὶ Πνεῦμα, ἡ ὁμοδύναμος Ἑνὰς ἐν βουλῇ καὶ θελήσει, καὶ κράτους ἀρχή, τὸν Κόσμον σου φύλαττε, τὴν εἰρήνην βραβεύουσα», Κανών α´, Ὠδὴ γ´, ἦχος α´, στο Δόξα...: «Ἕνα ὑποστάσεσι τρισὶ Θεὸν ἄναρχον σέβω μὴ διαιρούμενον τῇ τῆς οὐσίας μορφῇ, Πατέρα, Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ζῶν, ἐν οἷς βεβαπτίσμεθᾳ», Κανών α´, Ὠδὴ θ´, ἦχος α´, στο Δόξα...: «Τριάδα προσώποις, Μονάδα φύσει προσκυνῶ, σὲ Θεότης ἁγία, τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν σὺν τῷ ἁγίῳ τε πνεύματι, μίαν ἀρχήν, μίαν βασιλείαν τὴν τῶν ἁπάντων δεσπόζουσαν». Προβάλλοντας προσκυνηματικά, δηλαδή, η Εκκλησία σήμερα τον Τίμιο Σταυρό και τα Πάθη, επαγγελλόμενη δε και την Ανάσταση του Χριστού «δι᾽ ἡμᾶς καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν», ομολογεί ενταυτώ ότι ο Χριστός δρα την υπέρ ημών ένσαρκη Θεία Οικονομία ως Θεός με τη μία και την αυτήν ενέργεια της Αγίας Τριάδος, χαρίζοντας στον άνθρωπο τη μία και την αυτήν Βασιλεία, όπως λέγεται στη λειτουργική πράξη της Εκκλησίας: «Εὐλογημένη ἡ Βασιλεία τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος».

3. α. Στήν υμνολογία κατά την Ψαλμική στιχολογία ο Σταυρός είναι το υποπόδιο του επ᾽ αυτού κρεμασθέντος Ενανανθρωπήσαντος Θεού Λόγου, προς δήλωση της αληθούς Ενανθρωπήσεως και ως εκ τούτου του πραγματικού ανακαινισμού διά της Αναστάσεως πάντων. Γι᾽ αυτό ο Σταυρός του Χριστού φέρεται προς θεραπεία της απογεύσεως του ξύλου της παραβάσεως: «Δεῦρο τῶν Πρωτοπλάστων δυὰς ἡ τῆς χορείας ἐκπεσοῦσα τῆς ἄνωθεν, τῷ φθόνῳ τοῦ βροτοκτόνου διὰ πικρᾶς ἡδονῆς, τῆς τοῦ ξύλου πάλαι ἀπογεύσεως· ἰδοὺ τὸ πανσέβαστον ὄντως Ξύλον προσέρχεται· ᾧ προσδραμόντες, ἐν χαρᾷ περιπτύξασθε καὶ βοήσατε, πρὸς αὐτὸ μετὰ πίστεως. Σὺ ἡμῶν ἡ ἀντίληψις Σταυρὲ πανσεβάσμιε, οὗ τοῦ καρποῦ μετασχόντες τῆς ἀφθαρσίας ἐτύχομεν· Ἐδὲμ τὴν προτέραν κομισάμενοι βεβαίαν καὶ μέγα ἔλεος», δ´ Στιχηρό Εσπερινού, ἦχος πλ. α´, που παραπέμπει στο γεγονός της εκούσιας Σταύρωσης του Χριστού και της κοινής εξαναστάσεως του γένους των ανθρώπων: «Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ τὴν ἑκούσιον σταύρωσιν εἰς κοινὴν ἐξανάστασιν τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων καταδεξάμενος, καὶ τῷ καλάμῳ τοῦ Σταυροῦ βαφαῖς ἐρυθραῖς τοὺς σαυτοῦ δακτύλους αἱματώσας, ταῖς ἀφεσίμοις ἡμῖν βασιλικῶς ὑπογράψαι φιλανθρωπευσάμενος, μὴ παρίδῃς ἡμᾶς κινδυνεύοντας καὶ πάλιν τὴν ἀπὸ σοῦ διάστασιν, ἀλλ᾽ οἰκτείρησον, μόνε μακρόθυμε, τὸν ἐν περιστάσει λαόν σου καὶ ἀνάστηθι, πολέμησον τοὺς πολεμοῦντας ἡμᾶς, ὡς Παντοδύναμος», Στο  Δόξα... των Στιχηρών,  ἦχος γ´.

β. Με τη σταθερή αναφορά ότι ο Λόγος ἑκουσίως γίνεται άνθρωπος, ἑκουσίως ὑψούται, ἑκουσίως προσπήγνυται στο Σταυρό, ἑκουσίως εκτείνει τας χείρας στο Σταυρό, δηλούται το τέλειο της ανθρώπινης φύσης του Χριστού, ή ότι ο Ενανθρωπήσας Λόγος, ών Θεός, «Δεσπότης τῆς Κτίσεως, καὶ Κύριος τῆς δόξης», γίνεται και τέλειος άνθρωπος με σάρκα και λογική ψυχή, εξού το ἑκουσίως, γιατί είναι διπλούς κατά τις φύσεις, τις φυσικές ενέργειες και τις φυσικές θελήσεις[3], καθώς ο ίδιος ως Θεός δημιούργησε τελεία την ανθρώπινή του φύση στη μήτρα της Παναγίας εξ άκρας συλλήψεως, την ένωσε με την υπόστασή του, «ἐν ἑαυτῷ», όπως λέγει ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, ανακαινίζοντας ως Δημιουργός όλο το γένος των ανθρώπων από κτίσεως κόσμου, γι᾽ αυτό και η κάθοδος στον Άδη «σαρκί» είναι ανάσταση όλων από Αδάμ και Εύας και όλης της κτίσης, του «τετραπέρατου κόσμου», καθώς ο υψωθείς κατά τους τέσσερεις βραχίονες Χριστός και Κύριος της Δόξης τέμνει κι αγκαλιάζει τα σύμπαντα[4].

 

Β. 1. Τα δύο Αναγνώσματα μάς προετοιμάζουν για μία πλήρη αποδοχή της θεότητος του Χριστού, μας προετοιμάζουν για το γεγονός της Αναστάσεως που περνάει από τη Σταύρωση, που δεν είναι μια απαίδευτη χαρά. Ο χριστιανός καλείται να υπερβεί τον εαυτό του και την αυτοθέωσή του, την αυτάρκειά του, να υπερβεί την οίησή του και να πορευθεί προς το Πάσχα δεχόμενος με άκρα ταπείνωση τη δωρηθείσα θεία ευεγερσία και τη δόξα του Αναστάντος. Η βεβαίωση του Χριστού είναι ότι η Βασιλεία του Θεού είναι μία παρούσα πραγματικότητα και ότι οι άγιοι γεύονται από τούτη τη ζωή τη δόξα του Υιού του ανθρώπου, που είναι και Υιός του Πατρός, γιατί η περικοπή κλείνει με το «δυνάμει», που σημαίνει κάτι το πραγματικό, το χειροπιαστό κι όχι μια αόριστη εσχατολογία, αποκομμένη από τη Δημιουργία, από τη ζωή, από την ιστορία, από την πορεία. Όλα εδώ και τώρα, χωρίς σταμάτημα στους αιώνες των αιώνων, ένα διαρκές προχώρημα. Η πρόσκληση, για να άρει ο χριστιανός το σταυρό του, δεν έχει πρωταρχικά τη σημασία να άρει τα βάσανά του και να έχει υπομονή, γιατί τότε ο Χριστός θα έμοιαζε με ένα Θεό που ζητάει να αυτομαστιγωθούν οι άνθρωποι, αυτό δεν συνάδει κατ᾽ ουδένα τρόπο με το μυστήριο της θείας φιλανθρωπίας, στο Θεό που δημιουργεί, συντηρεί και ανακαινίζει τον άνθρωπο και τα σύμπαντα. Ο Χριστός ανακαλεί τον άνθρωπο στην αρχαία δόξα, να κάνει, δηλαδή, ο καθένας μας δεχόμενος το Χριστό ως τον Κύριο και Βασιλέα της κτίσεως και όλων των ανθρώπων, αυτό που δεν έκανε ο Αδάμ στον παράδεισο. Και αυτή η ερμηνεία επισφραγίζεται με το Αποστολικό Ανάγνωσμα, που είναι ένα από τα πιο θεολογικά αναγνώσματα, όπως εκφράστηκε ερμηνευτικά από τους Πατέρες μας στο Σύμβολο της Πίστεως και το δόγμα της Χαλκηδόνος, «Οὐ γὰρ ἔχομεν ἀρχιερέα μὴ δυνάμενον συμπαθῆσαι ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν, πεπειρασμένον δὲ κατὰ πάντα καθ᾽ ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας». Το «δυνάμει» δεν ερμηνεύεται με τη δύναμη, αυτά τα γράφουν κατεξουσιαστές του κόσμου τούτου, σημαίνει το δωρηθέντα υπό του Ενανθρωπήσαντος Λόγου οικουμενικό ανακαινισμό μια κι έξω, ενώ το «ἐνεργείᾳ» εναπόκειται στην προαίρεση των λογικών όντων, γιατί ο Χριστός παρέχει δωρεάν προς πάντας, αλλά δεν κατεξουσιάζει και δεν ακυρώνει τη βούληση των λογικών όντων, που μένοντας στάσιμα, μπορούν να επιλέξουν τον ιδιασμό από το κοινό δείπνο της Βασιλείας του Θεού.

2. Κατά ταύτα, τα δύο Αναγνώσματα είναι προσανατολισμένα στην κατά χάρη αποδοχή του έργου του Χριστού στον κόσμο, ώστε οι άνθρωποι να μην αποκάμουν βλέποντες ότι ο κατά Χριστόν βίος είναι δύσκολος και ακατόρθωτος, αφού ο Σταυρός είναι το σημείο της κρίσεως, σύμβολο, δηλαδή, ορατό σημείο του Ενανθρωπήσαντος, ο οποίος είναι Θεός και άνθρωπος, o οποίος πάσχει ως Θεάνθρωπος σαρκί, «δι᾽ ἡμᾶς καὶ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν», δημιουργεί, ανακαινίζει και κρίνει τον κόσμο ως Θεός και Κύριος της Δόξης. Το Ευαγγέλιο δεν είναι για να τρομοκρατηθούν οι χριστιανοί, αλλά να αναγνωρίσουν ότι αυτός που περνάει από το Σταυρό και το θάνατο δεν είναι κοινός άνθρωπος, αλλά ο Ενανθρωπήσας Λόγος, και εν τω Σταυρώ αυτού υπάρχει Ανάσταση, για όλους τους χριστιανούς και όχι μόνο για τους συγχρόνους του, όπως οι Απόστολοι αλλά και «δυνάμει» για όλο τον κόσμο, για να μην σκέπτονται οι χριστιανοί περατά, με αποκλειστικότητες και κατά το ίδιον θέλημα, αλλά ως τέκνα του συγκαταβάντος και παθόντος και ανακαινίσαντος όλους, προετοιμαζόμενοι προς τούτο για το Μυστικό Δείπνο και την Ανάσταση του σύμπαντος κόσμου και όλων των κεκοιμημένων, των μεταστάντων, γιατί ο Ενανθρωπήσας Λόγος είναι η Ζωή και η Ανάσταση. Και γι᾽ αυτό η ευχαριστιακή αναφορά εντέλει στο Μελχισεδέκ, Προφητικό τύπο του Χριστού, ως του ενοποιούντος τα τρία χαρισματικά αξιώματα του αρχαίου Ισραήλ, του Βασιλέως, του Προφήτη και του Αρχιερέως, όπως επανειλημμένα έχουμε ερμηνεύσει στην παρούσα σειρά, ώστε να καταστεί σαφές ότι ο Χριστός αίρει τις συμβάσεις και αντιθέσεις της μεταπατορικής ιστορίας και παρέχει την υπέρ νουν ειρήνη και φιλαδελφία για το προχώρημα του «καινού» ανθρώπου της Βασιλείας του Θεού.

 

Αποστολικό Ανάγνωσμα: Ἑβρ. δ´, 14- ε´, 6: «14 Ἔχοντες οὖν ἀρχιερέα μέγαν διεληλυθότα τοὺς οὐρανούς, Ἰησοῦν τὸν υἱὸν τοῦ Θεοῦ, κρατῶμεν τῆς ὁμολογίας. 15 οὐ γὰρ ἔχομεν ἀρχιερέα μὴ δυνάμενον συμπαθῆσαι ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν, πεπειρασμένον δὲ κατὰ πάντα καθ᾽ ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας. 16 προσερχώμεθα οὖν μετὰ παρρησίας τῷ θρόνῳ τῆς χάριτος, ἵνα λάβωμεν ἔλεον καὶ χάριν εὕρωμεν εἰς εὔκαιρον βοήθειαν.- 1 Πᾶς γὰρ ἀρχιερεὺς ἐξ ἀνθρώπων λαμβανόμενος ὑπὲρ ἀνθρώπων καθίσταται τὰ πρὸς τὸν Θεόν, ἵνα προσφέρῃ δῶρά τε καὶ θυσίας ὑπὲρ ἁμαρτιῶν, 2 μετριοπαθεῖν δυνάμενος τοῖς ἀγνοοῦσι καὶ πλανωμένοις, ἐπεὶ καὶ αὐτὸς περίκειται ἀσθένειαν· 3 καὶ διὰ ταύτην ὀφείλει, καθὼς περὶ τοῦ λαοῦ, οὕτω καὶ περὶ ἑαυτοῦ προσφέρειν ὑπὲρ ἁμαρτιῶν. 4 καὶ οὐχ ἑαυτῷ τις λαμβάνει τὴν τιμήν, ἀλλὰ καλούμενος ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, καθάπερ καὶ Ἀαρών. 5 οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς οὐχ ἑαυτὸν ἐδόξασε γενηθῆναι ἀρχιερέα, ἀλλ᾽ ὁ λαλήσας πρὸς αὐτόν· υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε· 6 καθὼς καὶ ἐν ἑτέρῳ λέγει· σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ».

 

Ευαγγελικό Ανάγνωσμα: Μάρκ. η´, 34- θ´, 1: «Τῷ καιρῷ ἐκείνῳ, προσκαλεσάμενος ὁ Ἰησοῦς τὸν ὄχλον σὺν τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ εἶπεν αὐτοῖς· ὅστις θέλει ὀπίσω μου ἀκολουθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν καὶ ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθείτω μοι. Ὅς γὰρ ἂν θέλῃ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ σῶσαι, ἀπολέσει αὐτήν· ὃς δ᾿ ἂν ἀπολέσῃ τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἕνεκεν ἐμοῦ καὶ τοῦ εὐαγγελίου, οὗτος σώσει αὐτήν. Τί γὰρ ὠφελήσει ἄνθρωπον, ἐὰν κερδήσῃ τὸν κόσμον ὅλον, καὶ ζημιωθῇ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ; Ἢ τί δώσει ἄνθρωπος ἀντάλλαγμα τῆς ψυχῆς αὐτοῦ; Ὅς γὰρ ἐὰν ἐπαισχυνθῇ με καὶ τοὺς ἐμοὺς λόγους ἐν τῇ γενεᾷ ταύτῃ τῇ μοιχαλίδι καὶ ἁμαρτωλῷ, καὶ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐπαισχυνθήσεται αὐτόν, ὅταν ἔλθῃ ἐν τῇ δόξῃ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ μετὰ τῶν ἀγγέλων τῶν ἁγίων. Καὶ ἔλεγεν αὐτοῖς· ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι εἰσί τινες τῶν ὧδε ἑστηκότων, οἵτινες οὐ μὴ γεύσωνται θανάτου, ἕως ἂν ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ ἐληλυθυῖαν ἐν δυνάμει».

---

[1]. «Ἐν Παραδείσῳ με τὸ πρίν, ξύλον ἐγύμνωσεν, οὗπερ τῇ γεύσει, ὁ ἐχθρὸς εἰσφέρει νέκρωσιν, τοῦ Σταυροῦ δὲ τὸ ξύλον, τῆς ζωῆς τὸ ἔνδυμα, ἀνθρώποις φέρον, ἐπάγη ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ κόσμος ὅλος ἐπλήσθη πάσης χαρᾶς· ὃν ὁρῶντες ὑψούμενον, Θεῷ ἐν πίστει λαοί, συμφώνως ἀνακράξωμεν· Πλήρης δόξης ὁ οἶκός σου», ἦχος πλ. δ´.

[2]. «Εὐλογεῖτε Παῖδες, τῆς Τριάδος ἰσάριθμοι, Δημιουργὸν Πατέρα Θεόν, ὑμνεῖτε τὸν συγκαταβάντα Λόγον, καὶ τὸ πῦρ εἰς δρόσον μεταποιήσαντα, καὶ ὑπερυψοῦτε, τὸ πᾶσι ζωὴν παρέχον, Πνεῦμα πανάγιον εἰς τοὺς αἰῶνας», ἦχος πλ. δ´.

[3]. Εξαποστειλάριο του Σταυρού, ἦχος β´: «Σταυρὸν Χριστοῦ τὸν τίμιον, σήμερον προτεθέντα ἰδόντες προσκυνήσωμεν, καὶ πιστῶς εὐφρανθῶμεν, κατασπαζόμενοι πόθῳ, τὸν ἐν τούτῳ θελήσει σταυρωθέντα αἰτούμενοι Κύριον, ἀξιῶσαι πάντας ἡμᾶς τὸν Σταυρὸν τὸν τίμιον προσκυνῆσαι, καὶ φθάσαι τὴν Ἀνάστασιν, πάντας ἀκατακρίτως».

[4]. Κανών α´ του Τριωδίου, Ωδή η´, ἦχος α´, τροπάριο β´: «Χαίροις τὸ τρισόλβιον ξύλον καὶ θεῖον, Σταυρὲ φῶς τοῖς ἐν σκότει, ὁ τετραπέρατον Κόσμον τῇ ἐλλάμψει τῇ σῇ, τῆς Ἐγέρσεως Χριστοῦ προδεικνὺς τὰς αὐγάς, ἀξίωσον πάντας πιστούς, φθάσαι τὸ Πάσχα».

 

Κυριακὴ Β´ τῶν Νηστειῶν, Μνήμη τοῦ ἐν Ἁγίοις Πατρὸς ἡμῶν Γρηγορίου Ἀρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης τοῦ Παλαμᾶ, 8 Μαρτίου 2026, (24/3/2019), (Αριθμ. 7N1)

 

Τὸ Μυστήριο τῆς Θείας Οἰκονομίας κατὰ τὰ Ἀναγνώσματα τῆς Κυριακῆς καί τινων ἑορτῶν

Δέσπω Ἀθ. Λιάλιου, Α.Π.Θ.

 

Α. 1. Η σημερινή Κυριακή Β´ των Νηστειών είναι αφιερωμένη στη μνήμη του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά από το έτος 1368. Εκτός από τη μνήμη του Αγίου έντονα αναδύεται η παρουσία της Υπεραγίας Θεοτόκου.  Μπορούμε να πούμε ότι ο Μάρτιος είναι ο μήνας του Ευαγγελισμού, πρώτος μήνας του αρχαίου ρωμαϊκού ημερολογίου, πράγμα που σημαίνεται με τις Καταβασίες της Θεοτόκου: «Ἀνοίξω τὸ στόμα μου...» κατά τη Β´, Δ´ και Ε´ Κυριακή των Νηστειών, ανεξαρτήτως ημερολογιακής διακύμανσης εορτασμού του Πάσχα.

2. α. Η εορτή της μνήμης του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά ξεκινά το 1368 με την αγιοκατάταξή του επί Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Φιλόθεου Κόκκινου, ενός ησυχαστή Αγίου Πατέρα της Εκκλησίας, ο οποίος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, μόνασε στο Άγιο Όρος, συνυπέγραψε τον Ἁγιορειτικό Τόμο, τον οποίο κατέθεσε υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων στη Σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου η μοναστηριακή κοινότητα του Αγίου Όρους το 1341 υπό το Μητροπολίτη Ιερισσού και Αγίου Όρους Ιάκωβο. Πρόκειται για ένα κείμενο το οποίο θα ενσωματωθεί στο Συνοδικό Τόμο του 1351, τέλος μιας δεκαετούς συνοδικής διαδικασίας, η οποία θα οδηγήσει στη νηπτική ανθοφορία, που οι καρποί της αποτυπώθηκαν στη μοναστηριακή, τη λειτουργική και καθημερινή ζωή πρώτα πρώτα στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας, της Θεσσαλίας και των Βαλκανικών Ορθόδοξων λαών, αλλά επηρέασε μέσω του Οικουμενικού Πατριαρχείου όλους τους Ορθόδοξους λαούς μέχρι τις μέρες μας, καθώς οι ησυχαστές Άγιοι Πατέρες του Αγίου Όρους συνδύασαν σε πολύ δύσκολους καιρούς την ιερά νήψη και την Πατερική λογιοσύνη, συνθέτοντας την ασκητική παράδοση όλων των περιοχών της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Ο Άγιος Φιλόθεος έγραψε επίσης τη βιογραφία του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά και την ασματική ακολουθία της εορτής.

β. Προ του ορισμού της μνήμης του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά κατά τη Β´ Κυριακή των Νηστειών εορτάζετο η Μεταμόρφωση του Χριστού, και ακολουθούσε, όπως συμβαίνει και τώρα, η εορτή της Σταυροπροσκυνήσεως κατά την Γ´ Κυριακή των Νηστειών. Η μεταφορά της εορτής της Μεταμορφώσεως κατά θέρος, στις 6 Αυγούστου, συνδέθηκε με την εορτή της Κοίμησης της Θεοτόκου, αλλά συγχρόνως οι Καταβασίες «Σταυρὸν χαράξας...» την 1η Αυγούστου και από 6 μέχρι 13 Αυγούστου, εβδομάδα της Αποδόσεως της εορτής της Μεταμορφώσεως, υποδηλώνουν την αρχαιότερη διάταξη[1].

γ. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, και μαζί του ολόκληρη η ησυχαστική παράδοση της Ορθοδόξου Εκκλησίας, όπως αποτυπώνεται στη Φιλοκαλική Γραμματεία και υμνολογική παραγωγή των 14ου-18ου αι., είναι ο Άγιος που ερμήνευσε το γεγονός της Μεταμορφώσεως του Χριστού, της παραδείξεως της θεότητός του ως φωτός καταυγάζοντος τα όμματα των τριών μετ᾽ αυτού Αποστόλων Πνευματικώς, όπως και όλων των θεοφόρων Αγίων απ᾽ αρχής, όλων όσοι έγιναν και γίνονται χάριτι έμπειροι των Θεοφανικών γεγονότων του ενός και του αυτού Υιού και Λόγου του Θεού Πατρός, λαλούντες το όνομα Αυτού διά του ενός και του αυτού Αγίου Πνεύματος, όπως ομολογείται και στο Σύμβολο της Πίστεως: «τὸ λαλῆσαν διὰ τῶν Προφητῶν», αλλά και στην Εκκλησία της Πεντηκοστής τῶν ἐθνῶν σε μία συνέχεια φωτοδοτικής δωρεάς και χάριτος, συγκαταβάσεως και οικονομικής φανερώσεως του Λόγου ασάρκως, ενσάρκως, Πνευματικώς ορωμένου, θύοντος και θύματος, προσάγοντος και προσδεχομένου την αναίμακτο θυσία μετά του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος, αεί δε και ερχομένου μετά της αυτής δόξης του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος, δοξάζων τους δοξάζοντας αυτόν Αγίους του ως Πρωτότοκος ημών, καινουργών δε πάσαν κτίσιν. Δεν πρόκειται γενικώς περί ακτίστων ενεργειών, όπως συνηθίζουν να ομιλούν οι σύγχρονοι θεολόγοι, δημιουργούντες ένα ακατανόητο θεολογικό σύστημα, αλλά περί της Δόξης του Θεού, της μιας και της αυτής εκφαντορικής ενεργείας του Τριαδικού Θεού, φωτός απροσίτου, που μερίζεται αμερίστως κατά το λόγο υπάρξεως των όντων στη δημιουργία και κατά τη δεκτικότητα των λογικών όντων εν τη πορεία από δόξης εις δόξαν στους αιώνες των αιώνων, παρά την αρχέγονη αποστασία και παλινδρόμηση των Προπατόρων, γιατί ο Θεός δεν παύει να ενεργεί συγκαταβαίνων και ενεργών το μυστήριο της Θείας Οικονομίας, καθώς «Πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως πάλαι ὁ Θεὸς λαλήσας τοῖς πατράσιν ἐν τοῖς προφήταις, ἐπ᾽ ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν υἱῷ, ὃν ἔθηκε κληρονόμον πάντων, δι᾽ οὗ καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησεν», Ἑβρ. α´, 1-2. Εκ των ενεργειών του κατονομάζεται ο Θεός Φως από τον Άγιο Γρηγόριο το Θεολόγο, παραπέμπων αποτελεσματικώς στο πρωτόκτιστο φως της αναδύσεως της δημιουργίας και της αρρήτου γνώσεως του αποκαλυπτόμενου Θεού Παντοκράτορος και Δημιουργού. Κατά τον αυτό τρόπο ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς ερμηνεύει το μυστήριο της Αποκαλύψεως του Θεού ως ενεργείας του Ζωοδότη Θεού, φωτοδοτικής ακτίστου χάριτος κατά τη δεκτικότητα του ανθρώπου, καθώς καλείται πλέον ο άνθρωπος να αποδεχθεί τον ανακαινισμό κατά τον Πρωτότοκο πάσης κτίσεως Οίκονομικῶς, γενόμενος κατά χάριν άκτιστος και ατελεύτητος, αναιρώντας εν Χριστώ τις αντίθεες δυνάμεις της αποστασίας και της φθοράς. Γι᾽ αυτό η μονολόγιστη ευχή «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, ἐλέησόν με» συνοψίζει σε πέντε λέξεις τη διαρκή υπόμνηση και ομολογία της δωρεάς του μυστηρίου της υπέρ ημών Θείας Οικονομίας του Υιού και Λόγου του Θεού Πατρός, ο οποίος κατήργησε τη διαίρεση μεταξύ των ανθρώπων, ανήρεσε τις συμβάσεις και διακρίσεις του μεταπατορικού βίου των ανθρώπων, φυλετικές, κοινωνικές, φυσικές και κάλεσε τους πάντες σε ενότητα, προσάγοντας επί τω αυτώ αρχαίο και νέο Ισραήλ, ζώντες και κεκοιμημένους εν τη δεξιά καθέδρα του Πατρός.

δ. Παρά τις αντίξοες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που βίωναν οι Ορθόδοξοι χριστιανοί το 14ο αιώνα, οι ησυχαστές Άγιοι Πατέρες με κέντρο το Άγιο Όρος, την Κωνσταντινούπολη και τη Θεσσαλονίκη, ανασυγκροτούν την κηρυγματική ερμηνευτική παράδοση, τη νηπτική αγωγή, τις λειτουργικές τέχνες με πρωτόγνωρη ανθεκτικότητα και διεισδυτικότητα στο εκκλησιαστικό πλήρωμα, ενώ ο απόηχός τους διακρατεί τους Ορθόδοξους λαούς μέχρι τις μέρες μας. Ιδιαίτατα, ο πολυγραφότατος Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς προβάλλει ουσιαστικώς πέντε κριτήρια ερμηνείας του Μυστηρίου της Θείας Οικονομίας είτε εκκινεί από το βιβλίο της Γενέσεως, είτε έχει ως ερμηνευτικό υπόβαθρο το Σύμβολο της Πίστεως: α) την Αγία Γραφή, τις Προφητικές, δηλαδή, και Αποστολικές αυτοπτικές αποδείξεις, καταγραφές των Θεοφανικών γεγονότων, β) τη βαπτισματική ομολογία του Τριαδικού Θεού κατά το Σύμβολο Νικαίας- Κωνσταντινουπόλεως ως σύνοψη της Αγίας Γραφής, γ) τη συνοδική-Πατερική ερμηνεία των άρθρων του Συμβόλου της Πίστεως για το έργο του ενός και του αυτού Υιού και Λόγου του Θεού, δ) τη συνοδική-Πατερική ερμηνεία των άρθρων του Συμβόλου της Πίστεως για το έργο του ενός και του αυτού Αγίου Πνεύματος, συγκροτούντος την Εκκλησία του σώματος του Χριστού, των αυτοπτών του Λόγου, Προφητών, Αποστόλων, Αγίων, εξαιρέτως δε της Υπεραγίας Θεοτόκου, ε) τη λειτουργική πράξη κατά νηπτική μαρτυρία και συνοδική επιμαρτυρία.

ε. Κατά ταύτα, με την υμνολογία της εορτής βιογραφείται ο Άγιος Γρηγόριος για το νηπτικό του βίο, τον έμπλεο του Αγίου Πνεύματος, για τη θεολογική του παραγωγή ως προς την ερμηνεία της πίστεως περί του ακτίστου φωτός της Αγίας Τριάδος και για την ποιμαντική του παρουσία ως Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης. Η αναιρετική κατά του Βαρλαάμ συνιστά έκφραση της αληθούς πίστεως, σφραγισμό και βεβαίωση της επενεργείας του Αγίου Πνεύματος στο θεωρό Άγιο του φωτός και της Δόξης της Αγίας Τριάδος, καταγραφή της Πίστεως διά λόγων και δογμάτων, δηλαδή ερμηνείας και ομολογίας και διά συγγραφών, όντως χάριτι Πνεύματος τόκο αληθούς Θεολογίας κατά παραβολή της Γεννήσεως του Θεού Λόγου από την Παναγία. Με την θ´ Ωδή του Κανόνα του Αγίου,  που στους βιβλικούς Κανόνες είναι αφιερωμένη στη Θεοτόκο, λέγεται : Κανών α´, Ὠδή θ´, τροπάριο α´, ἦχος δ´, του Αγίου, «Ἔσοπτρον Θεοῦ, ἐγένου Γρηγόριε· τὸ κατ᾽ εἰκόνα γὰρ ἄσπιλον ἐτήρησας νοῦν δ᾽ ἡγεμόνα, κατὰ παθῶν σαρκικῶν ἀνδρικῶς ἐνστησάμενος, τὸ καθομοίωσιν, ἀνελάβου· ὅθεν οἶκος γέγονας τῆς ἁγίας Τριάδος λαμπρότατος», τροπάριο β´: «Ἄναξ εὐσεβής, ὑπόπτερον δείκνυσιν ἀεροβάτην σε, τούτῳ συμιμαχήσαντα, ὡς ὅλον ἔμπλεων, θείου Πνεύματος, κατὰ τοῦ ματαιόφρονος καὶ μανικοῦ Βαρλαὰμ τοῦ λαλοῦντος εἰς τὸ ὕψος ἄδικα, τοῦ Θεοῦ ὃν ἐνδίκως ἐνίκησας», τροπάριο γ´: «Ὅλος γεγονὼς σοφίας τῆς κρείττονος ἔμπλεως ἔνδοξε φῶς τῷ κόσμῳ ἔλαμψας, Ὀρθοδοξίας πηγάσας δόγματα· φιλίᾳ γὰρ ἀμείνονος, φιλοσοφίας σοφὲ θεῖον φόβον, ἐν γαστρὶ συνέλαβες καὶ τοῦ Πνεύματος λόγους γεγέννηκας».

στ. Σε μία εποχή που είχε εισβάλει το πνεύμα της αυτονόμησης της θεολογικής ερμηνείας του Μυστηρίου της Θείας Οικονομίας διά των κτιστών δυνάμεων της ανθρώπινης διανοίας, δημιουργώντας σύγχυση τόσο στη μελέτη του φυσικού επιστητού όσο και του θεολογικού επιστητού, υποβιβάζοντας τις Προφητικές και Αποστολικές αποδείξεις σε μία διαδικασία νομικών νοητικών επιταγών, ή έτεινε μέσω των Μεσσαλιακών τάσεων προς αυτονόμηση της νηπτικής πράξεως από τη λογική λατρεία κατά την πιστοποίησή της δια της ενιαίας Προφητικής, Αποστολικής και Συνοδικής- Πατερικής μαρτυρίας, με την ησυχαστική ερμηνευτική και νηπτική πράξη, πράξη και θεοτική θεωρία, αναιρούνται αμφότερες οι αιρέσεις, και γι᾽ αυτό ο υμνωδός γεραίρει τον ησυχαστή άγιο για τη νήψη ενταυτώ και ιερά λογιοσύνη του: «Ἐσφραγίσθη σου τοῖς λόγοις καὶ τοῖς δόγμασι, καὶ τοῖς συγγράμμασιν ἡ Πίστις τῶν εὐσεβῶν καὶ θράσος αἱρέσεως ἔστη, Γρηγόριε, καὶ ἀναίρεσις Ὀρθοδοξίας πέπαυται, καὶ ἰσχὺς τῶν κακοδόξων», Κανών α´, Ὠδή ζ´, τροπάριο γ´ Αγίου. Κατά ταύτα, η θεολογία δεν είναι ατομική υπόθεση μιας ατομικής «μυστικής» εμπειρίας αλλά είναι φωτοδοτικός τόκος στο σώμα της Εκκλησίας μετά λόγων και δογμάτων, μαθημάτων και ερμηνείας και συγγραμμάτων κατά την αυτήν πίστη και βεβαιωμένη εμπειρία των αυτοπτών της Δόξης του Θεού Προφητών, Αποστόλων και Αγίων[2]. Γι᾽ αυτό: «Παρίστασαι νῦν τοῖς θεολόγοις τῷ θρόνῳ τοῦ Πανοικτίρμονος ὡς ὅμοιος τούτοις καὶ ὁμότροπος, πάνσοφε Γρηγόριε, Θεσσαλονίκης πρόεδρε, Ἱεραρχῶν καλλονή, λαμπρῶς ἠγλαϊσμένος τῇ δόξῃ, τῆς Ἱεραρχίας Θεῷ καὶ νῦν λατρεύων», Κανών α´, Ὠδή η´, τροπάριο α´ , ἦχος δ´, του Αγίου. Ο κατά τον υμνωδό δεύτερος θεολόγος[3] καθίσταται «συμπολίτης» του Αγίου Δημητρίου[4] σφραγιζόμενος με το μύρο της Αρχιεροσύνης «κανονικῇ ἀσφαλείᾳ», Κανών α´, Ὠδή η´, τροπάριο β´ , ἦχος δ´. Και δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότεροι ησυχαστές Πατέρες, που είχαν υπογράψει τον Ἁγιορειτικό Τόμο, εν συνεχεία διακόνησαν στην Εκκλησία ως κληρικοί.

 

Β. 1. Με το Ιδιόμελο του Τριωδίου: «Τοῖς ἐν σκότει ἁμαρτημάτων πορευομένοις φῶς ἀνέτειλας Χριστέ, τῷ καιρῷ τῆς ἐγκρατείας, καὶ τὴν εὔσημον ἡμέραν τοῦ Πάθους σου δεῖξον ἡμῖν, ἵνα βοῶμέν σοι· Ἀνάστα ὁ Θεὸς ἐλέησον ἡμᾶς», ἦχος πλ. β´, αφενός υποδηλούται η προϋπάρχουσα ενταύθα εορτή της Μεταμορφώσεως, ως προδήλωση των Παθών και της Αναστάσεως, αφετέρου τούτο αποτελεί και μεθόρια μετάβαση στα Αγιογραφικά Αναγνώσματα της ημέρας, τα οποία βρίσκονται σε μία συνέχεια και ενότητα Προφητικής εξαγγελίας και ανακεφαλαιώσεως. Από την αρχική Ψαλμική αναφώνηση «καί· σὺ κατ᾽ ἀρχάς, Κύριε, τὴν γῆν ἐθεμελίωσας, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σού εἰσιν οἱ οὐρανοί» (Ψαλ. 102, 26-28) ο Απόστολος Παύλος περνά στην Ψαλμική Προφητική εξαγγελία περί του καθεζομένου εκ δεξιών του Πατρός ενανθρωπήσαντος Λόγου (Ψαλμ. 110,1): «κάθου ἐκ δεξιῶν μου ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου», όπως ομολογείται στο Σύμβολο της Πίστεως: «6. Καὶ ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανοὺς καὶ καθεζόμενον ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρός. 7. Καὶ πάλιν ἐρχόμενον μετὰ δόξης κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος». Προστούτοις εφιστάται η προσοχή των χριστιανών, να μην παρερμηνεύσουν («Διὰ τοῦτο δεῖ περισσοτέρως ἡμᾶς προσέχειν τοῖς ἀκουσθεῖσι, μή ποτε παραρρυῶμεν») τις αγγελοφάνειες με τα Θεοφανικά γεγονότα του άσαρκου Λόγου, επισημαίνοντας ακριβώς ότι εν σχέσει με το βέβαιο λειτουργικό έργο των αγγέλων, όπως στην περίπτωση της απομακρύνσεως του Αδάμ από τον Παράδεισο, μια βεβαιότητα που τη ζει τόσο επώδυνα ο μεταπατορικός άνθρωπος, θα πρέπει να γίνεται διάκριση των Θεοφανικών γεγονότων αυτού του ιδίου του άσαρκου Λόγου, Αγγέλου και Κυρίου της Δόξης, του αυτού  και ένσαρκου και καθεζομένου εκ δεξιών του Πατρός, ώστε να μην συγκαταριθμηθεί το άκτιστο Θεοφανικό του έργο της σωτηρίας μας με τα έργα των κτιστών όντων, ακόμη και των αγγελικών πνευμάτων.

2. α. Η συνέχεια του Αποστολικού Αναγνώσματος ως κατακλείδος: «συνεπιμαρτυροῦντος τοῦ Θεοῦ σημείοις τε καὶ τέρασι καὶ ποικίλαις δυνάμεσι καὶ Πνεύματος ἁγίου μερισμοῖς κατὰ τὴν αὐτοῦ θέλησιν», ( Ἑβρ. β´, 4),  συνάδει και με τη μνήμη του Θεοφόρου Αγίου της ημέρας, κατά χάρη «οἴκου τῆς Ἁγίας Τριάδος», αλλά, κυρίως, με το Ευαγγελικό Ανάγνωσμα της ημέρας, προερχόμενο από το δεύτερο κεφάλαιο του Κατά Μάρκον Ευαγγελίου. Ο Ευαγγελιστής Μάρκος με ένα συνοπτικό τρόπο στην αρχή του πρώτου κεφαλαίου: «Ὡς γέγραπται ἐν τοῖς προφήταις» (α´, 2) περνάει κατευθείαν στο κήρυγμα και το βάπτισμα του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, στο Βάπτισμα του Χριστού στον Ιορδάνη, τους πειρασμούς στην έρημο, το κήρυγμα του Χριστού περί της μετανοίας και βασιλείας των ουρανών, την αποστολική κλήση των πρώτων Μαθητών, που ακούσαμε διά πλειόνων κατά την περασμένη Κυριακή από το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, το πρώτο κήρυγμα στη Συναγωγή της Καπερναούμ, τις πρώτες θεοσημίες στην Καπερναούμ και τη Γαλιλαία με ευθεία επίκληση στην πίστη και μαρτυρία του Μωϋσέως κατά το θαύμα της θεραπείας του λεπρού και στην αρχή του Β´ κεφαλαίου ο Ευαγγελιστής Μάρκος καταγράφει τη θεοσημία και το θαύμα της θεραπείας του παραλυτικού, που οι φέροντες αυτόν έβγαλαν τη στέγη, «ἀπεστέγασαν τὴν στέγην», του σπιτιού, για να προσεγγίσουν το Χριστό, καθώς ο ὄχλος, λογιών, δηλαδή, λογιών άνθρωποι και όχι μόνο Ιουδαίοι της Γαλιλαίας, ακολούθησαν το Χριστό, και επικρατούσε το αδιαχώρητο. Εξάλλου, ο Ευαγγελιστής καν δεν σημειώνει, αν ο παραλυτικός ήταν Ιουδαίος ή εθνικός, ακόμη και οι φέροντες αυτόν.

β. Ο Χριστός, ως Θεός, βλέπει την πίστη του παραλυτικού αλλά και των φερόντων αυτόν («ἰδὼν δὲ ὁ Ἰησοῦς τὴν πίστιν αὐτῶν») και παρέχει άφεση των αμαρτιών, κατά μία αντιστοίχηση προς το κήρυμα της μετανοίας του, ενώ ελέγχει το διαλογισμό των γραμματέων, που αποτελούσαν την παραφωνία  στην όλη επισυναγωγή του κόσμου, οι οποίοι ήσαν πολλοί, όχλος και στο τέλος οι πάντες, μετά, μάλιστα, και τη σωματική θεραπεία του παραλυτικού, οι οποίοι και δόξαζαν το Θεό, γιατί «οὐδέποτε οὕτως εἴδομεν». Στη δωρεά της θεογνωσίας ως κοινού αγαθού, τα ανθρωπάκια της καταστατικής κατεξουσίασης των ανθρώπων «διαλογίζονται» την απώλεια του υπ᾽ αυτών χειρισμού, τη χειριστική διαμεσολάβηση και την παλινδρόμηση, μία υπόκριση νομιμότητας, που νεκρώνει τον άνθρωπο εγκλωβίζοντάς τον στο φθοροποιό εμπαθή λογισμό και τον αποκλεισμό του από την κοινή χαρά της σωτηρίας του ενός και των πολλών, όπως είναι το σωτήριο δώρημα του ανακαινισμού εν Χριστώ όλου του ανθρώπινου γένους καθ᾽ οδόν προς τα σωτήρια Πάθη και την Ανάσταση.

 

Αποστολικό Ανάγνωσμα: Ἑβρ. α´, 10-β´, 3: «10 καί· σὺ κατ᾽ ἀρχάς, Κύριε, τὴν γῆν ἐθεμελίωσας, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σού εἰσιν οἱ οὐρανοί· 11 αὐτοὶ ἀπολοῦνται, σὺ δὲ διαμένεις· καὶ πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσονται, 12 καὶ ὡσεὶ περιβόλαιον ἑλίξεις αὐτούς, καὶ ἀλλαγήσονται· σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ, καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσι. 13 πρὸς τίνα δὲ τῶν ἀγγέλων εἴρηκέ ποτε· κάθου ἐκ δεξιῶν μου ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου; 14 οὐχὶ πάντες εἰσὶ λειτουργικὰ πνεύματα εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν;- 1 Διὰ τοῦτο δεῖ περισσοτέρως ἡμᾶς προσέχειν τοῖς ἀκουσθεῖσι, μή ποτε παραρρυῶμεν. 2 εἰ γὰρ ὁ δι᾽ ἀγγέλων λαληθεὶς λόγος ἐγένετο βέβαιος, καὶ πᾶσα παράβασις καὶ παρακοὴ ἔλαβεν ἔνδικον μισθαποδοσίαν, 3 πῶς ἡμεῖς ἐκφευξόμεθα τηλικαύτης ἀμελήσαντες σωτηρίας; ἥτις ἀρχὴν λαβοῦσα λαλεῖσθαι διὰ τοῦ Κυρίου, ὑπὸ τῶν ἀκουσάντων εἰς ἡμᾶς ἐβεβαιώθη».

 

Ευαγγελικό Ανάγνωσμα: Μάρκ. β´, 1-12: «1 Καὶ εἰσῆλθε πάλιν εἰς Καπερναοὺμ δι᾽ ἡμερῶν καὶ ἠκούσθη ὅτι εἰς οἶκόν ἐστι. 2 καὶ εὐθέως συνήχθησαν πολλοί, ὥστε μηκέτι χωρεῖν μηδὲ τὰ πρὸς τὴν θύραν· καὶ ἐλάλει αὐτοῖς τὸν λόγον. 3 καὶ ἔρχονται πρὸς αὐτὸν παραλυτικὸν φέροντες, αἰρόμενον ὑπὸ τεσσάρων. 4 καὶ μὴ δυνάμενοι προσεγγίσαι αὐτῷ διὰ τὸν ὄχλον, ἀπεστέγασαν τὴν στέγην ὅπου ἦν, καὶ ἐξορύξαντες χαλῶσι τὸν κράβαττον ἐφ᾽ ᾧ ὁ παραλυτικὸς κατέκειτο. 5 ἰδὼν δὲ ὁ Ἰησοῦς τὴν πίστιν αὐτῶν λέγει τῷ παραλυτικῷ· Τέκνον, ἀφέωνταί σοι αἱ ἁμαρτίαι σου. 6 ἦσαν δέ τινες τῶν γραμματέων ἐκεῖ καθήμενοι καὶ διαλογιζόμενοι ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν· 7 Τί οὗτος οὕτως λαλεῖ βλασφημίας; τίς δύναται ἀφιέναι ἁμαρτίας εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός; 8 καὶ εὐθέως ἐπιγνοὺς ὁ Ἰησοῦς τῷ πνεύματι αὐτοῦ ὅτι οὕτως αὐτοὶ διαλογίζονται ἐν ἑαυτοῖς εἶπεν αὐτοῖς· Τί ταῦτα διαλογίζεσθε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν; 9 τί ἐστιν εὐκοπώτερον, εἰπεῖν τῷ παραλυτικῷ, ἀφέωνταί σου αἱ ἁμαρτίαι, ἢ εἰπεῖν, ἔγειρε καὶ ἆρον τὸν κράβαττόν σου καὶ περιπάτει; 10 ἵνα δὲ εἰδῆτε ὅτι ἐξουσίαν ἔχει ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἀφιέναι ἐπὶ τῆς γῆς ἁμαρτίας - λέγει τῷ παραλυτικῷ· 11 Σοὶ λέγω, ἔγειρε καὶ ἆρον τὸν κράβαττόν σου καὶ ὕπαγε εἰς τὸν οἶκόν σου. 12 καὶ ἠγέρθη εὐθέως, καὶ ἄρας τὸν κράβαττον ἐξῆλθεν ἐναντίον πάντων, ὥστε ἐξίστασθαι πάντας καὶ δοξάζειν τὸν Θεὸν λέγοντας ὅτι Οὐδέποτε οὕτως εἴδομεν».

---

[1]. Στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, που ακολούθησε την Ορθόδοξη στην κατά θέρος μεταφορά της εορτής της Μεταμορφώσεως κατά το 15ο αι., παρέμεινε κατά τη Β´ Κυριακή των Νηστειών το Ευαγγελικό Ανάγνωσμα της Μεταμορφώσεως Λουκ. θ´, 28-36, παράλληλο των Ματθ. ιζ´, 1-8, Μάρκ. θ´, 2-8.

[2]. «Οἱ τοῖς λόγοις ὁμιλοῦντες καὶ συγγράμμασι, τοῖς σοῖς, Γρηγόριε, γνῶσιν μυοῦνται Θεοῦ καὶ ἔμπλεοι δείκνυνται σοφίας πνευματικῆς, καὶ τὴν ἄκτιστον χάριν καὶ τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ θεολογοῦσι», Κανών α´, Ὠδή ζ´, τροπάριο α´ , ἦχος δ´, του Αγίου.

[3]. «Ἔδειξεν ἡ χάρις σε, Μάκαρ, Θεοῦ καύχημα καὶ στήριγμα μέγιστον, τῶν Ὀρθοδόξων καὶ Ποιμένα ἀγαθόν, καὶ θεολόγον δεύτερον, καὶ τῆς ποίμνης ἄγρυπνον φύλακα», Κανών α´, Ὠδή δ´, τροπάριο γ´, ἦχος δ´.

[4]. «Ποίοις οἱ γηγενεῖς χείλεσιν εὐφημήσωμεν τὸν Ἱεράρχην, τὸν τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλον, τοῦ φωτὸς τοῦ θείου τὸν κήρυκα, τὸν οὐρανομύστην τῆς Τριάδος, τὸ μέγα τῶν μοναζόντων ἐγκαλλώπισμα, τὸν πράξει καὶ θεωρία διαλάμποντα, Θεσσαλονίκης τὸ κλέος, συμπολίτην ἔχοντα μυροβλύτην ἐν οὐρανοῖς τὸν θεῖον καὶ ὑπερθαύμαστον Δημήτριον», δ´ Στιχηρό Προσόμοιο του Εσπερινού, ἦχος β´.